Bhagavad Gita: Chapter 8, Verse 12

శరీర ద్వార నిరోధము — యోగ ధారణ
మనస్సును హృదయంలో బంధించి ప్రాణశక్తిని శిరస్సులో నిలపడం
Controlling the Senses and Confining the Mind

ప్రాణత్యాగ సమయంలో అనుసరించవలసిన అష్టాంగ యోగ క్రియను భగవంతుడు ఇక్కడ వివరిస్తున్నాడు. 'శరీరము యొక్క అన్ని ద్వారాలను (ఇంద్రియాలను) నిరోధించి, మనస్సును హృదయ స్థానము నందే బంధించి, ప్రాణవాయువును శిరస్సు (మూర్ధ స్థానము) లోకి చేర్చి, యోగ ఏకాగ్రతతో నిశ్చలంగా ఉండవలెను.'

మన శరీరానికి తొమ్మిది ద్వారాలు ఉన్నాయి — కన్నులు, చెవులు, ముక్కు రంధ్రాలు, నోరు, గుద, ఉపస్థలు. వీటి ద్వారానే బాహ్య ప్రపంచం మన మనస్సులోకి ప్రవేశిస్తుంది. ధ్యాన సాధకుడు మొదట ఈ ద్వారాలను మూసివేయాలి, అనగా ఇంద్రియాలను బాహ్య విషయాల నుండి మళ్లించాలి.

దీనినే యోగశాస్త్రంలో 'ప్రత్యాహారము' అంటారు. అలా లోపలికి తిప్పిన మనస్సును హృదయంలో కొలువై ఉన్న పరమాత్మ పాదాల వద్ద కట్టివేయాలి. ఆపై ప్రాణశక్తిని సుషుమ్నా నాడి ద్వారా మూర్ధ స్థానమైన ఆజ్ఞా-సహస్రార చక్రాల వైపు లాగి యోగ సమాధిలో నిలపాలి.

'మనో హృది నిరుధ్య చ' అనడంలో ఒక గొప్ప రహస్యం ఉంది. మనస్సు ఎప్పుడూ స్వతంత్రంగా ఉండలేదు, దానికి ఏదో ఒక ఆధారం కావాలి. మనం ఇంద్రియాలను బాహ్య ప్రపంచం నుండి విడిపించినప్పుడు, మనస్సుకు హృదయస్థ పరమాత్మ అనే దివ్య ఆధారాన్ని చూపించాలి. లేదంటే అది మరింత వేగంతో ప్రాపంచిక కోరికల వైపు పరుగెత్తుతుంది.

ఈ యోగ ప్రక్రియలో ప్రాణవాయువును తలపైకి (మూర్ధ్ని) లాగడం ద్వారా కుండలినీ శక్తి జాగృతమవుతుంది. ఈ స్థితినే 'యోగధారణా' అంటారు. ఇది సంవత్సరాల తరబడి చేసిన ప్రాణాయామ సాధన ద్వారా మాత్రమే అలవడుతుంది.