అచ్యుతాష్టకము — శ్రీహరి, రామకృష్ణుల నామములు, రూపవిశేషములతో కూడిన ఎనిమిది స్తుతిశ్లోకములు, ఫలశ్రుతి; సంస్కృత పాఠము, తెలుగు ప్రతిపదార్థము, తాత్పర్యము.
🕉️ తాత్పర్యం (Overall Meaning)
అచ్యుతాష్టకమునందు శ్రీహరి నామములు, రామకృష్ణావతార విశేషములు, దివ్యమూర్తి సౌందర్యము కీర్తింపబడినవి. మొదటి నాలుగు శ్లోకములలో నామస్మరణము; ఐదవదానిలో రాఘవుని రక్షణప్రార్థన; ఆరవదానిలో బాలగోపాలుని స్మరణము; ఏడవ, ఎనిమిదవ శ్లోకములలో రూపధ్యానము; తొమ్మిదవదానిలో పారాయణఫలశ్రుతి ఉన్నవి.
📖 సులభమైన వివరణ (Simple Explanation)
శ్రీశంకరాచార్యుల రచనగా సంప్రదాయమున ప్రసిద్ధమైన అచ్యుతాష్టకము స్రగ్విణీ వృత్తమున సాగుచున్నది. ప్రతి పాదమున పన్నెండు అక్షరములు, నాలుగు రగణములు ఉండును. మూడవ శ్లోకమున చతుర్థీవిభక్తి నామములతో నమస్కారము; నాలుగవదానిలో సంబోధనలతో భగవన్నామస్మరణము ప్రధానములు. అచ్యుతశబ్దములోని నిరాకరణార్థక అ ఉపసర్గము చ్యుతి లేనితనమును సూచించును.
🔍
వేగం:
అచ్యుతం కేశవం రామనారాయణం
కృష్ణదామోదరం వాసుదేవం హరిమ్ ।
శ్రీధరం మాధవం గోపికావల్లభం
జానకీనాయకం రామచంద్రం భజే ॥ ౧ ॥
📜 ఛందస్సు:స్రగ్విణీ — పాదమున పన్నెండు అక్షరములు; నాలుగు రగణములు.
📝 ప్రతిపదార్థం:అచ్యుతమ్ — స్వరూపమునుండి చ్యుతి లేనివానిని; కేశవమ్ — కేశవుని; రామనారాయణమ్ — రాముని, నారాయణుని; కృష్ణదామోదరమ్ — కృష్ణుని, ఉదరమున దామము కట్టబడిన దామోదరుని; వాసుదేవమ్ — వసుదేవుని కుమారుని; హరిమ్ — హరిని; శ్రీధరమ్ — లక్ష్మిని ధరించువానిని; మాధవమ్ — లక్ష్మీపతిని; గోపికావల్లభమ్ — గోపికలకు ప్రియుని; జానకీనాయకమ్ — జానకీదేవి భర్తను; రామచంద్రమ్ — రామచంద్రుని; భజే — భజించుచున్నాను.
స్వరూపమునుండి చ్యుతి లేనివాడైన అచ్యుతుని, కేశవుని, రాముని, నారాయణుని, కృష్ణుని, దామోదరుని, వాసుదేవుని, హరిని, లక్ష్మీదేవిని వక్షస్థలమున ధరించు శ్రీధరుని, మాధవుని, గోపికలకు ప్రియుడైనవానిని, జానకీనాథుడైన రామచంద్రుని భజించుచున్నాను.
అచ్యుతం కేశవం సత్యభామాధవం
మాధవం శ్రీధరం రాధికారాధితమ్ ।
ఇందిరామందిరం చేతసా సుందరం
దేవకీనందనం నందనం సందధే ॥ ౨ ॥
📜 ఛందస్సు:స్రగ్విణీ — పాదమున పన్నెండు అక్షరములు; నాలుగు రగణములు.
📝 ప్రతిపదార్థం:అచ్యుతమ్ — అచ్యుతుని; కేశవమ్ — కేశవుని; సత్యభామాధవమ్ — సత్యభామకు భర్తయైనవానిని; మాధవమ్ — లక్ష్మీపతిని; శ్రీధరమ్ — శ్రీదేవిని ధరించువానిని; రాధికా ఆరాధితమ్ — రాధచే ఆరాధింపబడినవానిని; ఇందిరామందిరమ్ — లక్ష్మికి నివాసమైనవానిని; చేతసా — మనస్సుతో; సుందరమ్ — సుందరుని; దేవకీనందనమ్ — దేవకీ కుమారుని; నందనమ్ — ఆనందమును కలిగించువానిని; సందధే — చిత్తమున నిలుపుకొనుచున్నాను.
అచ్యుతుడు, కేశవుడు, సత్యభామానాథుడు, మాధవుడు, శ్రీధరుడు, రాధచే ఆరాధింపబడినవాడు, లక్ష్మీదేవికి నివాసమైనవాడు, సుందరుడు, దేవకీదేవికి ఆనందమును కలిగించు కుమారుడైన శ్రీకృష్ణుని మనస్సునందు నిలుపుకొనుచున్నాను.
విష్ణవే జిష్ణవే శంఖినే చక్రిణే
రుక్మిణీరాగిణే జానకీజానయే ।
వల్లవీవల్లభాయార్చితాయాత్మనే
కంసవిధ్వంసినే వంశినే తే నమః ॥ ౩ ॥
📜 ఛందస్సు:స్రగ్విణీ — పాదమున పన్నెండు అక్షరములు; నాలుగు రగణములు.
📝 ప్రతిపదార్థం:విష్ణవే — వ్యాపించువానికి; జిష్ణవే — జయించువానికి; శంఖినే — శంఖధారికి; చక్రిణే — చక్రధారికి; రుక్మిణీరాగిణే — రుక్మిణిపట్ల అనురాగము గలవానికి; జానకీజానయే — జానకీదేవి భర్తకు; వల్లవీవల్లభాయ — గోపికల ప్రియునకు; అర్చితాయ — పూజింపబడినవానికి; ఆత్మనే — పరమాత్మకు; కంసవిధ్వంసినే — కంసుని సంహరించినవానికి; వంశినే — వేణుధారికి; తే — నీకు; నమః — నమస్కారము.
సర్వవ్యాపివి, విజయశీలుడవు, శంఖచక్రధారివి, రుక్మిణిపట్ల అనురాగము గలవాడవు, జానకీనాథుడవు, గోపికలకు ప్రియుడవు, ఆరాధింపబడిన పరమాత్మవు, కంససంహారివి, వేణుధారివి అయిన నీకు నమస్కారము.
కృష్ణ గోవింద హే రామ నారాయణ
శ్రీపతే వాసుదేవాజిత శ్రీనిధే ।
అచ్యుతానంత హే మాధవాధోక్షజ
ద్వారకానాయక ద్రౌపదీరక్షక ॥ ౪ ॥
📜 ఛందస్సు:స్రగ్విణీ — పాదమున పన్నెండు అక్షరములు; నాలుగు రగణములు.
📝 ప్రతిపదార్థం:కృష్ణ — కృష్ణా; గోవింద — గోవిందా; హే రామ — రామా; నారాయణ — నారాయణా; శ్రీపతే — లక్ష్మీపతీ; వాసుదేవ — వసుదేవుని కుమారుడా; అజిత — జయింపబడనివాడా; శ్రీనిధే — శ్రీకి నిలయమైనవాడా; అచ్యుత — చ్యుతి లేనివాడా; అనంత — అంతము లేనివాడా; హే మాధవ — మాధవా; అధోక్షజ — ఇంద్రియజన్య జ్ఞానమునకు అతీతుడా; ద్వారకానాయక — ద్వారకకు ప్రభువా; ద్రౌపదీరక్షక — ద్రౌపదిని రక్షించినవాడా.
కృష్ణా! గోవిందా! రామా! నారాయణా! లక్ష్మీపతీ! వాసుదేవా! ఎవరిచేతను జయింపబడనివాడా! శ్రీకి నిధియైనవాడా! అచ్యుతా! అంతము లేనివాడా! మాధవా! ఇంద్రియజన్య జ్ఞానమునకు అతీతుడా! ద్వారకానాథా! ద్రౌపదిని రక్షించినవాడా! అని భగవంతుని సంబోధించుచున్నాను.
రాక్షసక్షోభితః సీతయా శోభితో
దండకారణ్యభూపుణ్యతాకారణః ।
లక్ష్మణేనాన్వితో వానరైః సేవితోఽగస్త్యసంపూజితో రాఘవః పాతు మామ్ ॥ ౫ ॥
📜 ఛందస్సు:స్రగ్విణీ — పాదమున పన్నెండు అక్షరములు; నాలుగు రగణములు.
📝 ప్రతిపదార్థం:రాక్షసక్షోభితః — రాక్షసులకు క్షోభ కలిగించినవాడు; సీతయా — సీతాదేవితో; శోభితః — శోభించువాడు; దండకారణ్యభూ పుణ్యతాకారణః — దండకారణ్యభూమి పవిత్రతకు కారణమైనవాడు; లక్ష్మణేన అన్వితః — లక్ష్మణునితో కూడినవాడు; వానరైః — వానరులచే; సేవితః — సేవింపబడినవాడు; అగస్త్యసంపూజితః — అగస్త్యునిచే పూజింపబడినవాడు; రాఘవః — రఘువంశజుడు; పాతు — రక్షించుగాక; మామ్ — నన్ను.
రాక్షసులను కలవరపెట్టినవాడు, సీతాదేవితో శోభించువాడు, దండకారణ్యభూమికి పవిత్రతను చేకూర్చినవాడు, లక్ష్మణునితో కూడినవాడు, వానరుల సేవలందినవాడు, అగస్త్యమహర్షిచే పూజింపబడినవాడు అయిన రాఘవుడు నన్ను రక్షించుగాక.
ధేనుకారిష్టకోఽనిష్టకృద్ద్వేషిణాం
కేశిహా కంసహృద్వంశికావాదకః ।
పూతనాకోపకః సూరజాఖేలనో
బాలగోపాలకః పాతు మాం సర్వదా ॥ ౬ ॥
📜 ఛందస్సు:స్రగ్విణీ — పాదమున పన్నెండు అక్షరములు; నాలుగు రగణములు.
📝 ప్రతిపదార్థం:ధేనుకారిష్టకః — ధేనుకారిష్టుల నిగ్రహముతో సంబంధించు విశేషణము; అనిష్టకృత్ — కీడు కలిగించువాడు; ద్వేషిణామ్ — ద్వేషించువారికి; కేశిహా — కేశిని సంహరించినవాడు; కంసహృత్ — కంసుని ప్రాణములను హరించినవాడు; వంశికావాదకః — వేణువును వాయించువాడు; పూతనాకోపకః — పూతనను నిగ్రహించినవాడు; సూరజా ఖేలనః — సూర్యపుత్రికయైన యమునలో క్రీడించువాడు; బాలగోపాలకః — బాలగోపాలుడు; పాతు మామ్ — నన్ను రక్షించుగాక; సర్వదా — ఎల్లప్పుడును.
ధేనుకుడు, అరిష్టుడు మొదలైన దుష్టులకు వినాశకుడు, ద్వేషించువారికి ప్రతికూలుడైనవాడు, కేశిని సంహరించినవాడు, కంసుని ప్రాణములను హరించినవాడు, వేణువును వాయించువాడు, పూతనను నిగ్రహించినవాడు, సూర్యుని కుమార్తెయైన యమునలో క్రీడించువాడు అయిన బాలగోపాలుడు నన్ను సదా రక్షించుగాక.
విద్యుదుద్యోతవత్ప్రస్ఫురద్వాససం
ప్రావృడంభోదవత్ప్రోల్లసద్విగ్రహమ్ ।
వన్యయా మాలయా శోభితోరఃస్థలం
లోహితాంఘ్రిద్వయం వారిజాక్షం భజే ॥ ౭ ॥
📜 ఛందస్సు:స్రగ్విణీ — పాదమున పన్నెండు అక్షరములు; నాలుగు రగణములు.
📝 ప్రతిపదార్థం:విద్యుత్ ఉద్యోతవత్ — మెరుపు ప్రకాశమువలె; ప్రస్ఫురత్ వాససమ్ — ప్రకాశించు వస్త్రముగలవానిని; ప్రావృట్ అంభోదవత్ — వర్షాకాలమేఘమువలె; ప్రోల్లసత్ విగ్రహమ్ — శోభించు దేహముగలవానిని; వన్యయా మాలయా — వనమాలతో; శోభిత ఉరఃస్థలమ్ — అలంకరింపబడిన వక్షస్థలముగలవానిని; లోహిత అంఘ్రిద్వయమ్ — ఎర్రని పాదయుగళముగలవానిని; వారిజాక్షమ్ — పద్మనేత్రుని; భజే — భజించుచున్నాను.
మెరుపుకాంతివలె ప్రకాశించు వస్త్రమును ధరించినవానిని, వర్షాకాలమేఘమువలె శోభించు దేహముగలవానిని, వనమాలతో అలంకరింపబడిన వక్షస్థలముగలవానిని, ఎర్రని పాదయుగళముగల పద్మనేత్రుని భజించుచున్నాను.
కుంచితైః కుంతలైర్భ్రాజమానాననం
రత్నమౌళిం లసత్కుండలం గండయోః ।
హారకేయూరకం కంకణప్రోజ్జ్వలం
కింకిణీమంజులం శ్యామలం తం భజే ॥ ౮ ॥
📜 ఛందస్సు:స్రగ్విణీ — పాదమున పన్నెండు అక్షరములు; నాలుగు రగణములు.
📝 ప్రతిపదార్థం:కుంచితైః కుంతలైః — వంకరలైన ముంగురులతో; భ్రాజమాన ఆననమ్ — ప్రకాశించు ముఖముగలవానిని; రత్నమౌళిమ్ — రత్నకిరీటధారిని; గండయోః — రెండు చెక్కిళ్లపై; లసత్ కుండలమ్ — మెరయు కుండలముగలవానిని; హారకేయూరకమ్ — హారములు, భుజకీర్తులు ధరించువానిని; కంకణప్రోజ్జ్వలమ్ — కంకణాలతో ప్రకాశించువానిని; కింకిణీమంజులమ్ — చిరుగంటలతో మనోహరుడైనవానిని; శ్యామలమ్ — నీలవర్ణముగలవానిని; తమ్ — ఆ స్వామిని; భజే — భజించుచున్నాను.
వంకరలైన ముంగురులతో ప్రకాశించు ముఖముగలవానిని, రత్నకిరీటధారిని, చెక్కిళ్లపై మెరయు కుండలముగలవానిని, హారభుజకీర్తులతో అలంకరింపబడినవానిని, కంకణాలతో వెలుగొందువానిని, చిరుగంటలతో మనోహరుడైన ఆ శ్యామలమూర్తిని భజించుచున్నాను.
అచ్యుతస్యాష్టకం యః పఠేదిష్టదం
ప్రేమతః ప్రత్యహం పూరుషః సస్పృహమ్ ।
వృత్తతః సుందరం కర్తృ విశ్వంభరః
తస్య వశ్యో హరిర్జాయతే సత్వరమ్ ॥ ౯ ॥ ఇతి శ్రీశంకరాచార్యవిరచితమచ్యుతాష్టకం సంపూర్ణమ్ ॥
📜 ఛందస్సు:స్రగ్విణీ — పాదమున పన్నెండు అక్షరములు; నాలుగు రగణములు.
📝 ప్రతిపదార్థం:అచ్యుతస్య అష్టకమ్ — అచ్యుతుని స్తుతించు అష్టకమును; యః పూరుషః — ఏ మానవుడు; పఠేత్ — పఠించునో; ఇష్టదమ్ — అభీష్టమును ప్రసాదించునది; ప్రేమతః — ప్రేమతో; ప్రత్యహమ్ — ప్రతిదినము; సస్పృహమ్ — ఆసక్తితో; వృత్తతః సుందరమ్ — ఛందస్సుచేత సుందరమైనది; కర్తృ — ఫలసాధకమైనది; విశ్వంభరః — విశ్వమును పోషించువాడు; తస్య — అతనికి; వశ్యః — అనుకూలుడైనవాడు; హరిః — శ్రీహరి; జాయతే — అగును; సత్వరమ్ — శీఘ్రముగా.
అభీష్టమును ప్రసాదించునది, ఛందస్సుచేత సుందరమైనది అయిన అచ్యుతాష్టకమును ఏ మానవుడు ప్రతిదినము ప్రేమతో, ఆసక్తితో పఠించునో, విశ్వమును పోషించు శ్రీహరి అతనికి శీఘ్రముగా వశుడగునని ఫలశ్రుతి ప్రకటించుచున్నది. భక్తిపట్ల భగవంతుని అనుకూలతను సూచించుటయే వశ్యశబ్దమునకు ఇక్కడ సందర్భార్థము.
❓ తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
