గుర్వష్టకం (Gurvashtakam) — జగద్గురు ఆదిశంకరాచార్యుల వారు రచించిన పరమ వైరాగ్యభరితమైన స్తోత్రం. సద్గురువు యొక్క పాదపద్మాలపై మనస్సును లగ్నం చేయవలసిన ఆవశ్యకతను బోధించే దివ్య రచన.
🕉️ తాత్పర్యం (Overall Meaning)
శ్రీ గుర్వష్టకం అనేది గురుసేవ యొక్క ప్రాముఖ్యతను మరియు భౌతిక సంపదలలోని క్షణికత్వాన్ని గుర్తుచేసే అద్భుత ఆధ్యాత్మిక శ్లోకాల మాల. శంకరాచార్యుల వారు ఈ స్తోత్రంలో ప్రతి శ్లోకం చివరన 'మనశ్చేన్న లగ్నం గురోరంఘ్రిపద్మే, తతః కిం తతః కిం తతః కిం తతః కిమ్' (మనస్సు సద్గురువు పాదాల చెంత చేరకపోతే... ఈ రూపం వల్ల, ధనం వల్ల, కీర్తి వల్ల ఏమి ప్రయోజనం?) అని ప్రశ్నించారు. భక్తులారా! మనిషికి ఎంతటి అందమైన శరీరం ఉన్నా, గుణవతియైన భార్య ఉన్నా, మేరు పర్వతమంత సంపద ఉన్నా, కవిత్వంలోను శాస్త్రాలలోను ఎంతటి పాండిత్యమున్నా, చివరికి చక్రవర్తుల చేత సేవింపబడే మహారాజైనా సరే... గురుపాదాశ్రయం లేని జీవితం వృథా అని ఈ స్తోత్ర తాత్పర్యం మనకు స్పష్టం చేస్తోంది. గురువు పట్ల అచంచలమైన భక్తిని మరియు వైరాగ్యాన్ని పెంపొందించుకోవడమే దీని అంతిమ పరమార్థం.
📖 సులభమైన వివరణ (Simple Explanation)
శ్రీ గుర్వష్టకాన్ని జగద్గురు ఆదిశంకరాచార్యుల వారు రచించారు. సనాతన ధర్మంలో గురువుకు భగవంతునికంటే ఉన్నతమైన స్థానం ఇవ్వబడింది. గురువు లేనిదే జ్ఞానోదయం కలగదు, అజ్ఞానమనెడి చీకటి తొలగదు. శంకరాచార్యుల వారు తాము సాక్షాత్తు పరమశివుని అవతారమైనప్పటికీ, ఈ లోకానికి గురుశిష్య సంబంధం యొక్క పవిత్రతను తెలియజేయడానికి దీనిని రచించారు. సంసారంలోని లౌకిక విజయాలు (కీర్తి, ప్రతిష్ఠలు, ధనం, పదవులు, పాండిత్యం) అశాశ్వతమైనవని, అవి ఏవీ మన ఆత్మోద్ధరణకు తోడ్పడవని కవి నొక్కి చెప్పారు. కేవలం గురువు అనుగ్రహం వల్లనే భవసాగరాన్ని దాటగలమని, అహంకారాన్ని వీడి గురు చరణాలను శరణు వేడటమే మోక్ష మార్గమని ఈ స్తోత్రంలో వివరించారు.
🔍
వేగం:
శరీరం సురూపం తథా వా కలత్రం
యశశ్చారు చిత్రం ధనం మేరు తుల్యమ్ ।
మనశ్చేన లగ్నం గురోరంఘ్రిపద్మే
తతః కిం తతః కిం తతః కిం తతః కిమ్ |
📝 ప్రతిపదార్థం:
శరీరం — దేహము; సురూపం — అందమైనదిగా ఉన్నా; తథా — అలాగే; వా — లేదా; కలత్రం — భార్య (సుగుణవతియై ఉన్నా); యశః — కీర్తి; చారు చిత్రం — మిక్కిలి అద్భుతముగా ఉన్నా; ధనం — సంపద; మేరు తుల్యమ్ — మేరు పర్వతముతో సమానముగా ఉన్నా; మనః — మనస్సు; చేత్ న లగ్నం — లగ్నం కాకపోతే (లీనం కాకపోతే); గురోః అంఘ్రి పద్మే — గురువు యొక్క పాదపద్మములలో; తతః కిమ్ — దాని వలన ఏమి ప్రయోజనము.
శరీరము అందముగా ఉన్ననూ, సుగుణవతియైన భార్య ఉన్ననూ, గొప్ప కీర్తి, మేరు పర్వత సమానమైన సంపద ఉన్ననూ, గురువు యొక్క పాదపద్మముల యందు మనస్సు లగ్నము కాకపోతే దానివలన ఏమి ప్రయోజనము? ఏమి ప్రయోజనము?
Even if one has a beautiful body, a virtuous wife, immense fame, and wealth as huge as Mount Meru, what is the use if the mind is not attached to the lotus feet of the Guru?
కలత్రం — భార్య; ధనం — సంపద; పుత్ర — కుమారులు; పౌత్ర ఆది — మనవలు మొదలైన; సర్వం — అంతా; గృహః — ఇల్లు; బాంధవాః — చుట్టాలు (బంధువులు); సర్వమ్ ఏతత్ హి — ఇవన్నీ నిశ్చయముగా; జాతమ్ — లభించినా; మనః చేత్ న లగ్నం — మనస్సు లగ్నం కాకపోతే; గురోః అంఘ్రి పద్మే — గురుదేవుని పాదపద్మములలో; తతః కిమ్ — దాని వలన ఏమి ఉపయోగము.
భార్య, ధనము, పుత్రులు, పౌత్రులు, గృహము మరియు బంధుమిత్రులు అంతా ఉన్నప్పటికీ, గురువు యొక్క పాదపద్మముల యందు మనస్సు లగ్నము కాకపోతే దానివలన ఏమి ప్రయోజనము? ఏమి ప్రయోజనము?
Even if one is blessed with a wife, wealth, sons, grandsons, a home, and all relatives, what is the use if the mind is not attached to the lotus feet of the Guru?
షట్ అంగ ఆది — శిక్ష, వ్యాకరణము వంటి ఆరు వేదాంగములు మొదలైన; వేదః — వేదములు; ముఖే — నోటి యందున్నా (నోటికి వచ్చివున్నా); శాస్త్ర విద్యా — శాస్త్రముల పాండిత్యమున్నా; కవిత్వ ఆది — కవిత్వము మొదలైన; గద్యం — వచనములు; సుపద్యం — చక్కని పద్యములు; కరోతి — వ్రాయగలిగినా; మనః చేత్ న లగ్నం గురోః అంఘ్రిపద్మే — మనస్సు గురువుగారి పాదపద్మములలో లీనము కాకుంటే; తతః కిమ్ — ఏమి ప్రయోజనము.
వేదములు మరియు షడంగములు కంఠతా వచ్చినా, శాస్త్రజ్ఞానము ఉన్నా, అద్భుతమైన గద్య, పద్య కావ్యములను రచించగలిగే కవితా నైపుణ్యము ఉన్నప్పటికీ, గురువు యొక్క పాదపద్మముల యందు మనస్సు లగ్నము కాకపోతే దానివలన ఏమి ప్రయోజనము?
Even if one has mastered the Vedas and their six Angas, possesses knowledge of all sciences, and can compose excellent poetry and prose, what is the use if the mind is not attached to the lotus feet of the Guru?
విదేశేషు — పరదేశములలో; మాన్యః — గౌరవింపబడువాడైనా; స్వదేశేషు — సొంత దేశములో; ధన్యః — ధన్యుడైనా; సదాచార వృత్తేషు — ఉత్తమ ఆచార వ్యవహారములలో; మత్తః — నాకంటే; న చ అన్యః — వేరొకడు లేడని అనుకున్నా; మనః చేత్ న లగ్నం గురోః అంఘ్రిపద్మే — మనస్సు గురుపాదముల యందు లగ్నం కాకపోతే; తతః కిమ్ — ఏమి ఉపయోగము.
పరదేశములలో గొప్పగా గౌరవింపబడినా, స్వదేశములో ధన్యుడైనప్పటికీ, సదాచార వ్యవహారములలో తనను మించినవారు లేరని అనిపించుకున్ననూ, గురువు యొక్క పాదపద్మముల యందు మనస్సు లగ్నము కాకపోతే దానివలన ఏమి ప్రయోజనము?
Even if one is honored in foreign lands, wealthy in one's own country, and unparalleled in righteous conduct, what is the use if the mind is not attached to the lotus feet of the Guru?
క్షమా మండలే — ఈ భూమండలము నందు; భూప — రాజుల; భూపాల బృందైః — మహారాజుల సమూహముల చేత; సదా — ఎల్లప్పుడూ; సేవితం — సేవింపబడుచున్న; యస్య — ఎవరి; పాద అరవిందమ్ — పాదపద్మములు కలవో; మనః చేత్ న లగ్నం గురోః అంఘ్రిపద్మే — మనస్సు గురు చరణాలపై లగ్నం కాకుంటే; తతః కిమ్ — దాని వలన ప్రయోజనం ఏమిటి.
ఈ భూమండలమునందు మహారాజుల సమూహముల చేత ఎల్లప్పుడూ సేవింపబడుచున్న పాదపద్మములు కలిగినవాడైననూ, గురువు యొక్క పాదపద్మముల యందు మనస్సు లగ్నము కాకపోతే దానివలన ఏమి ప్రయోజనము?
Even if one's lotus feet are constantly served by groups of emperors in this world, what is the use if the mind is not attached to the lotus feet of the Guru?
యశః — కీర్తి; మే — నా యొక్క; గతం — వెళ్లినదో (వ్యాపించినదో); దిక్షు — దిక్కులన్నిటా; దాన ప్రతాపాత్ — దానము చేయు ప్రతాపము వలన; జగత్ వస్తు — లోకములోని వస్తువులు; సర్వం — అన్నియు; కరే — చేతిలో ఉన్నవో; యత్ ప్రసాదాత్ — ఎవరి అనుగ్రహము వలననో; మనః చేత్ న లగ్నం గురోః అంఘ్రిపద్మే — మనస్సు గురు చరణాలపై లీనం కాకుంటే; తతః కిమ్ — ప్రయోజనం ఏమిటి.
దానధర్మాల వలన తన కీర్తి నలుదిక్కులా వ్యాపించినా, దైవానుగ్రహం వలన లోకములోని వస్తువులన్నీ తన చేతిలోనే ఉన్నప్పటికీ, గురువు యొక్క పాదపద్మముల యందు మనస్సు లగ్నము కాకపోతే దానివలన ఏమి ప్రయోజనము?
Even if one's fame has spread in all directions due to philanthropy, and all worldly things are in one's hands due to divine grace, what is the use if the mind is not attached to the lotus feet of the Guru?
న భోగే న యోగే న వా వాజిరాజౌ
న కంతాముఖే నైవ విత్తేషు చిత్తమ్ ।
మనశ్చేన లగ్నం గురోరంఘ్రిపద్మే
తతః కిం తతః కిం తతః కిం తతః కిమ్ |
📝 ప్రతిపదార్థం:
న భోగే — భోగము నందు గానీ; న యోగే — యోగము నందు గానీ; న వా — లేదా; వాజి రాజౌ — శ్రేష్ఠమైన గుఱ్ఱముల యందు గానీ; న కాంత ముఖే — భార్య ముఖము నందు గానీ; న ఏవ — లేక; విత్తేషు — ధనము నందు గానీ; చిత్తమ్ — మనస్సు లేకున్నా (ఆశ లేకున్నా); మనః చేత్ న లగ్నం గురోః అంఘ్రిపద్మే — మనస్సు గురు చరణాలపై లగ్నం కాకపోతే; తతః కిమ్ — ఏమి ప్రయోజనము.
భోగముల యందు గానీ, యోగముల యందు గానీ, ఉత్తమ అశ్వముల యందు గానీ, భార్య ముఖము నందు గానీ, ధనము నందు గానీ ఆశ లేకున్నప్పటికీ, గురువు యొక్క పాదపద్మముల యందు మనస్సు లగ్నము కాకపోతే దానివలన ఏమి ప్రయోజనము?
Even if the mind is not interested in worldly enjoyments, yoga, fine horses, the face of a beloved, or wealth, what is the use if it is not attached to the lotus feet of the Guru?
అరణ్యే న వా స్వస్య గేహే న కార్యే
న దేహే మనో వర్తతే మే త్వనర్ధ్యే ।
మనశ్చేన లగ్నం గురోరంఘ్రిపద్మే
తతః కిం తతః కిం తతః కిం తతః కిమ్ |
📝 ప్రతిపదార్థం:
అరణ్యే — అడవి యందు; న వా — లేక; స్వస్య గేహే — తన సొంత ఇంట; న కార్యే — పనులలో; న దేహే — దేహము యందు; మనః — మనస్సు; వర్తతే — ప్రవర్తిస్తున్నదో; మే — నా యొక్క; తు — కానీ; అనర్ఘ్యే — అమూల్యమైనదాని యందు; మనః చేత్ న లగ్నం గురోః అంఘ్రిపద్మే — మనస్సు గురు చరణాలపై లగ్నం కాకపోతే; తతః కిమ్ — ఏమి ప్రయోజనము.
మనస్సు అడవి యందు గానీ, తన సొంత ఇంట గానీ, పనులలో గానీ, దేహము యందు గానీ లగ్నం కాకుండా అమూల్యమైన దాని యందే ప్రవర్తిస్తున్నా, గురువు యొక్క పాదపద్మముల యందు మనస్సు లగ్నము కాకపోతే దానివలన ఏమి ప్రయోజనము?
Even if the mind does not dwell in the forest, in one's own home, in duties, or in the body, but dwells in the priceless truth, what is the use if it is not attached to the lotus feet of the Guru?
గురోః అష్టకం — గురుదేవుని గూర్చిన ఈ ఎనిమిది శ్లోకములను; యః — ఎవడైతే; పఠేత్ — చదువుతాడో; పుణ్య దేహీ — పవిత్రమైన మానవుడు; యతిః — సన్యాసి; భూపతిః — రాజు; బ్రహ్మచారీ — బ్రహ్మచారి; చ — మరియు; గేహీ — గృహస్థుడు; లభేత్ — పొందును; వాంఛిత అర్థం — కోరుకున్న కోరికలను; పదం బ్రహ్మ సంజ్ఞం — బ్రహ్మ స్వరూపమైన పరమపదమును; గురోః ఉక్త వాక్యే — గురుదేవుల నోటి నుండి వచ్చిన వాక్యములపై; మనః — మనస్సు; యస్య — ఎవరిదైతే; లగ్నమ్ — లగ్నమై ఉంటుందో.
గురుదేవుల నోటి నుండి వచ్చిన వాక్యములపై మనస్సును లగ్నం చేసి, గురుదేవుని గూర్చిన ఈ ఎనిమిది శ్లోకములను భక్తితో పఠించు సన్యాసి గానీ, రాజు గానీ, బ్రహ్మచారి గానీ, గృహస్థుడు గానీ వారు కోరిన కోరికలను తీర్చుకొని పరమపదమును (బ్రహ్మ పదమును) పొందుదురు.
Whoever reads this Gurvashtakam—whether a virtuous person, an ascetic, a king, a brahmachari, or a householder—whose mind is fixed on the words of the Guru, attains the supreme state of Brahman.
