శ్రీమత్కామాచార్య విరచిత శ్రీ అంబా భుజంగపంచరత్న స్తోత్రం — భుజంగప్రయాత ఛందోవిలాసముతో చంచల మనస్సును నిగ్రహించి, జగన్మాత కారుణ్య కటాక్షములను యాచించే ఐదు దివ్య రత్నముల స్తోత్రం.
🕉️ తాత్పర్యం (Overall Meaning)
శ్రీ అంబా భుజంగపంచరత్న స్తోత్రము శ్రీమత్కామాచార్యుల వారిచే విరచితమైన అత్యంత భక్తిరసభరిత స్తోత్రము. కోతి వలె చలించే మానవ మనస్సును జగన్మాత కటాక్ష పాశములతో కట్టివేయమని, గజానన-షణ్ముఖుల వలె తనను కూడా తన ముద్దు బిడ్డగా భావించి కరుణించమని ఆర్థ్రతతో వేడుకొనే అద్భుత ప్రపత్తి ఈ స్తోత్రమునందు గోచరిస్తుంది.
📖 సులభమైన వివరణ (Simple Explanation)
ఈ స్తోత్రమునందు భక్తుడు తన చిత్త చాంచల్యమును నివేదిస్తూ, అమ్మవారి తృతీయ నేత్రమునందలి కారుణ్యమును యాచించును. సృష్టి-స్థితి-లయకారిణియైన పరాశక్తి పాదపద్మములపై నిశ్చల భక్తిని ప్రసాదించమని భుజంగప్రయాత వృత్తములో వేడుకొనుట దీని విశేషము.
🔍
వేగం:
వధూరోజగోత్రోధరాగ్రే చరంతం
లుఠంతం ప్లవంతం నటం తపతంతమ్ |
పదం తే భజంతం మనోమర్కటంతం
కటాక్షాళిపాశైస్సుబద్ధం కురు త్వమ్ ॥ ౧ ॥
📜 ఛందస్సు:భుజంగప్రయాత వృత్తము.
📝 ప్రతిపదార్థం:
చరంతం లుఠంతం ప్లవంతమ్ — సంచరించుచున్న దొర్లుచున్న గెంతుచున్న; మనోమర్కటంతమ్ — మనస్సనెడి కోతిని; తే పదం భజంతమ్ — నీ పాదములను ఆశ్రయించునట్లుగా; కటాక్షాళిపాశైః — కరుణాకటాక్షములనెడి పాశములచేత; సుబద్ధం కురు త్వమ్ — నీవు చక్కగా బంధింపుము.
లౌకిక వ్యామోహములనెడి పర్వతాగ్రములపై తిరుగుచూ, దొర్లుచూ, గెంతుచూ, నాట్యమాడుచూ, కిందపడుచూ చలించుచున్న నా మనస్సనెడి కోతిని ఓ జగన్మాతా! నీ కరుణాకటాక్షములనెడి బలమైన పాశములతో బంధించి, నీ దివ్య పాదపద్మముల యందు స్థిరముగా నిలుపుము.
Wandering, tumbling, leaping, dancing, and constantly falling from the peaks of worldly worldly attachments—bind tight this wandering monkey of my mind with the affectionate noose of thy compassionate glances, O Mother, and tether it securely unto thy holy lotus feet!
గజాస్యః షడాస్యః యథా — గణపతి కుమారస్వామి ఎట్లో; తథా అహమ్ — నేనునూ అట్లే నీ బిడ్డను; కుతో మాం న పశ్యసి — నన్ను ఎందుకు చూడవు; తే నేత్రయుగ్మస్య సదా కార్యమస్తి — నీ రెండు కన్నులకు ఎల్లప్పుడూ పని ఉన్నచో; తృతీయేన నేత్రేణ వా పశ్య — మూడవ కంటితోనైనను నన్ను చూడుము.
గజముఖుడైన గణపతి, ఆరు ముఖములు గల కుమారస్వామి నీకు ఎట్టి సంతానమో నేనూ అట్టి బిడ్డనే కదా! అయ్యో నన్నేల చూడవు? నీ రెండు నేత్రములు లోకపాలనలో సదా నిమగ్నమై యున్నచో, కనీసము నీ మూడవ కంటితోనైనను దయతో నన్ను వీక్షింపుము తల్లీ!
Just as Gajanana (Ganesha) and Shadanana (Kartikeya) are thy beloved sons, so too am I thy child! Alas, why dost thou not look upon me? If thy two main eyes are always occupied watching over them and the worlds, then at least cast a glance upon me with thy third divine eye, O Mother!
త్వయీత్థం కృతం చేత్తవ స్వాంతమంబ
ప్రశీతం ప్రశీతం ప్రశీతం కిమాసీత్ |
ఇతోఽన్యత్కిమాస్తే యశస్తే కుతస్స్యాత్
మమేదం మతం చాపి సత్యం బ్రవీమి ॥ ౩ ॥
📜 ఛందస్సు:భుజంగప్రయాత వృత్తము.
📝 ప్రతిపదార్థం:
త్వయా ఇత్థం కృతం చేత్ — నీవు ఈ విధముగా చేసినచో; తవ స్వాంతం ప్రశీతం కిమ్ ఆసీత్ — నీ హృదయము చల్లబడెనా; తే యశః కుతః స్యాత్ — నీ కీర్తి ఎట్లు కలుగును; సత్యం బ్రవీమి — నిజము చెప్పుచున్నాను.
ఓ జననీ! నన్ను ఈ విధముగా ఉపేక్షించినచో నీ హృదయము మిక్కిలి చల్లబడినదా? నన్ను విస్మరించినచో నీ మాతృత్వ కీర్తి ఎట్లు విస్తరించును? ఇది నా యథార్థ భావనయని సత్యముగా మనవి చేయుచున్నాను.
O Mother! By ignoring me thus, has thy tender heart become cool, chilled, and tranquil? What else could be the reason? How could thy fame as the universal Mother grow if thou forsakest thy own child? Verily, I speak this honest conviction from the depth of my soul.
ఇయత్ దీనం ఉక్త్వాపి — ఇంత దీనముగా మొరపెట్టుకున్నను; శీతలాద్రేః తే జన్మ మృషా భూత్ — చల్లని పర్వతమున నీ జన్మ వ్యర్థమగును; కియంతం కాలం వృథాస్మి — ఇంకెంతకాలము వ్యర్థముగా ఉండవలెను; తే అచ్ఛస్వరూపం కదా ప్రపశ్యామి — నీ నిర్మల స్వరూపమును ఎప్పుడు చూచెదను.
నేనింత దీనముగా ప్రార్థించినను నీ హృదయము కరుణతో చల్లబడకున్నచో, చల్లని హిమవత్పర్వతమున నీవు జన్మించుట వ్యర్థమగును కదా! ఇంకెంతకాలము నేను నిరాశ్రయుడనై వృథాగా నిరీక్షించవలెను? నీ స్వచ్ఛ నిర్మల దివ్య స్వరూపమును నేనెన్నడు దర్శించగలను?
Even after I have pleaded so plaintively, if thy heart does not melt with compassion, then thy birth from the snow-clad cool Himalayas (Himagiri) would be in vain! How much longer must I wait in vain distress? When shall I behold thy pure, tranquil, and blissful divine form?
జగత్సర్వసర్గస్థితిధ్వంసహేతుః — సకల జగత్తు యొక్క సృష్టి స్థితి లయములకు హేతువు; త్వమేవ సత్యం నిత్యమ్ — నీవే సత్యము నిత్యము; అన్యేషు దేవేషు అనిత్యత్వముక్తమ్ — ఇతర దేవతలకు అనిత్యత్వము చెప్పబడినది; త్వదంఘ్రిద్వయాసక్తచిత్తః అహమ్ — నీ పాదద్వయమున లగ్నమైన చిత్తము కలవాడను.
సమస్త విశ్వము యొక్క సృష్టి-స్థితి-లయములకు మూలకారణము నీవే! పరమ సత్యమువు నీవే, నిత్యమువు నీవే! నీకంటె ఇతర దైవములకు అశాశ్వతత్వము చెప్పబడినది. అందువలన ఓ జగజ్జననీ, నా చిత్తము పరిపూర్ణముగా నీ పాదద్వయమునందే లగ్నమైయున్నది.
Thou alone art the primary cause of cosmic creation, sustenance, and dissolution! Thou alone art the eternal and immutable Truth! All other celestials are ephemeral and non-eternal. Therefore, O Mother, my conscious mind is irrevocably fixed unto thy pair of holy lotus feet!
