వసంత రుతువు రాకతో దశరథ మహారాజు తన వంశాభివృద్ధి కొరకు అశ్వమేధ యజ్ఞం ఆచరించాలని సంకల్పించడం, ఋశ్యశృంగ మహర్షి సమ్మతితో వసిష్ఠ, వామదేవాది మహర్షులను పిలిపించి యజ్ఞ సన్నాహాలు ప్రారంభించడం.
కాలం తన గమనాన్ని కొనసాగిస్తూ ఉండగా, సమస్త ప్రకృతికి నూతన శోభలను చేకూర్చే సుమనోహరమైన వసంత కాలం ప్రవేశించింది. ఆ తరుణంలో దశరథ మహారాజు మనస్సులో తన ఇక్ష్వాకు వంశాభివృద్ధి కొరకు శాస్త్రోక్తంగా యజ్ఞాన్ని ఆచరించాలనే దివ్య సంకల్పం కలిగింది.
Then, after a considerable period, when a certain most delightful spring had arrived, a desire arose in the King to perform a sacrifice.
అనంతరం దశరథ మహారాజు దైవీ తేజస్సుతో ప్రజ్వరిల్లుతున్న ఆ బ్రాహ్మణోత్తముడైన ఋశ్యశృంగ మహర్షికి సాష్టాంగ నమస్కారం చేసి, వారిని ప్రసన్నం చేసుకున్నారు. తన వంశం నిలబడడం కోసం జరుపవలసిన యజ్ఞానికి ప్రధాన కర్తగా (ఋత్వికుడిగా) వ్యవహరించవలసిందిగా ఎంతో వినయంతో ప్రార్థించారు.
Bowed low, the king offered salutations to the god-like sage Rishyashringa, inviting him to assist in the sacrifice he was observing to preserve the dynasty.
మహారాజు చేసిన భక్తిపూర్వక సత్కారాలకు ఎంతో సంతోషించిన ఆ ముని బాలుడు ఋశ్యశృంగుడు: 'రాజా! నీ కోరిక తప్పక నెరవేరుతుంది. అలాగే కానిమ్ము. యజ్ఞానికి కావలసిన సంభారాలన్నింటినీ సమకూర్చుకోమను, మరియు యజ్ఞ అశ్వాన్ని వెంటనే విడిచిపెట్టించు' అని సమ్మతిని తెలిపారు.
The honored sage agreed and requested the king to provide the necessary materials for the sacrifice and to let loose the horse.
[*సరయూ నది యొక్క పవిత్రమైన ఉత్తర తీరంలో యజ్ఞవాటాన్ని నిర్మించండి. *] ఆ తర్వాత దశరథ మహారాజు తన ప్రధాన మంత్రి అయిన సుమంత్రుడిని పిలిచి ఇలా ఆజ్ఞాపించారు: 'మంత్రివర్యా! ఆలస్యం చేయకుండా వేదవిదులైన పరమ పూజ్యులైన ఋత్వికులందరినీ త్వరగా ఆహ్వానించు. '
[*"Let a sacrificial pavilion be set up on the northern bank of the river Sarayu."*] Then the king commanded his minister Sumantra: "Sumantra, summon with all speed the priests acquainted with the philosophy of the Vedas."
'సుయజ్ఞుడు, వామదేవుడు, జాబాలి, కాశ్యపుడు మరియు మన కులగురువైన వసిష్ఠ మహర్షితో పాటు వేదశాస్త్రాలలో నిష్ణాతులైన ఇతర బ్రాహ్మణోత్తములందరినీ సగౌరవంగా యజ్ఞ సభకు తీసుకురా. '
And sent invitations to the sages Suyajna, Vamadeva, Javali, Kasyapa, the high priest Vasishtha, and other exalted and learned brahmins.
మహారాజు ఆజ్ఞను తలదాల్చిన సుమంత్రుడు అత్యంత వేగంగా బయలుదేరి, వేద విజ్ఞాన సర్వస్వాలైన ఆ మహర్షులందరినీ ఎంతో ఆదరపూర్వకంగా తోడ్కొని సభా భవనానికి విచ్చేశారు.
Sumantra, setting out in haste, approached the sages courteously and brought them to the king.
సభకు విచ్చేసిన ఆ మహర్షులందరికీ దశరథ మహారాజు భక్తిశ్రద్ధలతో అర్ఘ్యపాద్యాదులు ఇచ్చి పూజించారు. ఆ సత్కారాల అనంతరం వారిని ఉద్దేశించి ఎంతో వినయంగా, ధర్మబద్ధమైన తన హృదయగత భావాన్ని ఈ విధంగా వ్యక్తం చేశారు.
The virtuous monarch, after paying respectful homage to them, addressed them humbly, speaking words full of candour and integrity.
'మహాత్ములారా! పుత్ర సంతానం లేక నిరంతరం ఆవేదనతో పరితపిస్తున్న నాకు ఈ రాజ్యాధికారాలు కానీ, భోగభాగ్యాలు కానీ ఎటువంటి సుఖాన్ని ఇవ్వలేకపోతున్నాయి. నా వంశాన్ని నిలబెట్టే సంతాన ప్రాప్తి కొరకు అశ్వమేధ యజ్ఞాన్ని ఆచరించాలని నిశ్చయించుకున్నాను. '
He said: “O Sages, despite my ardent desire to have an heir, I am without one. I have, therefore, decided to perform the horse sacrifice to that end.”
'అందుకే నేను శాస్త్రాలలో నిర్దేశించిన విధివిధానాల ప్రకారం ఈ యజ్ఞాన్ని జరిపించాలని కోరుకుంటున్నాను. తపోనిధియైన ఋశ్యశృంగ మహర్షి దివ్య ప్రభావం వల్ల నా సంకల్పం నిశ్చయంగా సిద్ధిస్తుందని విశ్వసిస్తున్నాను. '
“I desire the sacrifice to be observed according to the scriptural laws, and through the grace of the Sage Rishyashringa, I hope to attain my purpose.”
మహారాజు నోటి నుండి వచ్చిన ఆ ధర్మ వచనాలను విని, వసిష్ఠ మహర్షి మొదలైన బ్రాహ్మణోత్తములందరూ పరమానందభరితులయ్యారు. 'మహారాజా! నీ సంకల్పం అత్యంత శ్రేష్ఠమైనది, ధర్మబద్ధమైనది' అంటూ ఏకగ్రీవంగా సమర్థించారు.
The sages, led by Vashistha, praised the King's words, saying: "Excellent indeed is your decision."
అనంతరం ఋశ్యశృంగ మహర్షిని ముందుంచుకొని ఆ పండితులందరూ దశరథుడితో ఇలా అన్నారు: 'రాజా! నీ యజ్ఞానికి కావలసిన సంభారాలన్నింటినీ సమకూర్చుకోమను. యజ్ఞ అశ్వాన్ని వేద మంత్రాల రక్షణలో విడిచిపెట్టించు. '
Rishyashringa and the other sages replied to the king: “Let the sacrificial materials be gathered and let the horse be set free.”
'సంతానం కోసం నీ హృదయంలో కలిగిన ఈ పవిత్రమైన ధర్మ బుద్ధి వల్ల, నువ్వు నిశ్చయంగా అమిత పరాక్రమవంతులైన నలుగురు పుత్రులను పొందుతావు. నీ వంశం లోకప్రసిద్ధమవుతుంది. '
“Since you have conceived such a righteous desire for progeny, you shall surely obtain four sons of limitless valor.”
మహర్షుల దివ్యమైన ఆశీర్వాదాలను విన్న దశరథ మహారాజు మనస్సంతా ఉప్పొంగిపోయింది. ఆయన అమితమైన హర్షంతో తన మంత్రులను పిలిచి ఈ శుభకరమైన మాటలు పలికారు.
The king was highly pleased upon hearing the words of the brahmins and spoke these auspicious words to his ministers with joy.
'మంత్రులారా! మన గురువుల ఆజ్ఞ ప్రకారం యజ్ఞ సంభారాలన్నింటినీ సమకూర్చండి. పరాక్రమవంతులైన రక్షక యోధులు మరియు పురోహితుల పర్యవేక్షణలో యజ్ఞ గుర్రాన్ని భూమండల యాత్రకు విడిచిపెట్టండి. '
“Let the sacrificial materials be gathered according to the words of our gurus. Let the horse be set at liberty under the protection of capable warriors and priests.”
'సరయూ నది యొక్క ఉత్తర తీరంలో ప్రశాంతమైన ప్రదేశాన యజ్ఞ వాటికను నిర్మించండి. సమస్త విఘ్నాలు తొలగిపోయేలా, శాస్త్రోక్తంగా శాంతి హోమాలను నిరంతరం జరిపించండి. '
“Let the sacrificial ground be prepared on the northern bank of the river Sarayu, and let peace-giving rites be performed in accordance with scriptural rules.”
'ఈ అశ్వమేధ మహాయజ్ఞాన్ని ఏ రాజు అయినా చేయవచ్చు. కానీ యజ్ఞ విధులలో చిన్న తప్పు లేదా లోపం కూడా జరగకూడదు. ఎందుకంటే నియమాలలో లోపాలు ఉంటే ఈ క్రతువు నిష్ఫలమవుతుంది. '
“This sacrifice can be performed by any king, provided no grave error is committed in this greatest of rituals.”
'ఎందుకంటే యజ్ఞంలో ఏవైనా లోపాలు దొరుకుతాయేమో అని బ్రహ్మరాక్షసులు నిరంతరం ఎదురుచూస్తుంటారు. ఒకవేళ యజ్ఞం భంగమైతే, ఆ యజ్ఞకర్తకు వెంటనే వినాశనం సంభవిస్తుంది. కాబట్టి ఎంతో జాగరూకతతో మెలగాలి. '
“For learned Brahma-rakshasas search for flaws in this ritual; should the sacrifice be obstructed or ruined, the performer is instantly destroyed.”
'కావున నా ఈ యజ్ఞం ఎటువంటి లోపం లేకుండా శాస్త్రోక్తంగా పూర్తయ్యేలా సమస్త ఏర్పాట్లు శ్రద్ధతో చేయండి. మీరంతా కార్యకుశలురు, సమర్థులు కదా! ప్రతి పనినీ నిశితంగా గమనించండి. '
“Therefore, employ every means to ensure this sacrifice is brought to a successful conclusion according to the scriptures, as you are all highly capable in these matters.”
మహారాజు మాటలను విన్న మంత్రులందరూ 'అలాగే జరిపిస్తాం మహారాజా' అంటూ అత్యంత భక్తి గౌరవాలతో ఆజ్ఞను స్వీకరించారు. రాజుగారు ఆదేశించిన ప్రకారమే సమస్త ఏర్పాట్లు చేయడం ప్రారంభించారు.
Hearing the words of the king, all the ministers agreed, saying “Be it so,” and began to act in accordance with his instructions.
అనంతరం ఆ బ్రాహ్మణోత్తములందరూ ధర్మపరాయణుడైన దశరథ మహారాజును మనసారా ప్రశంసించి, ఆశీర్వదించారు. ఆపై రాజుగారి వద్ద అనుజ్ఞ తీసుకుని ఎవరి నివాసాలకు వారు సంతోషంగా తిరిగి వెళ్ళారు.
Then the priests praised the righteous king and having obtained his leave, returned to their homes as they had come.
బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠులు వెళ్ళిన పిమ్మట, దశరథ మహారాజు తన మంత్రులకు తదుపరి పనులను పురమాయించి పంపివేశారు. ఆపై మహోన్నతమైన తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తూ, యజ్ఞం విజయవంతమవుతుందనే నమ్మకంతో తన అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించారు.
When the brahmins had departed, the illustrious king dismissed his ministers and entered his private apartments.
